Polish Art World - Polska Sztuka w Świecie
Strona główna · Artyści · Galerie autorskie · Galerie · Domy Aukcyjne · Kolekcje · Publikacje · Aktualności · Ogłoszenia

Lucjan MYRTA


Szkatuły - Caskets


 


Najbardziej znanym i najwyżej cenionym rodzajem dzieł bursztynników gdańskich z XVII wieku były wielkie szkatuły. To one najczęściej stanowiły przedmiotem zamówień monarchów. Pełniły ważną rolę jako zwyczajowe dary wymieniane w trakcie królewskich spotkań i wysyłanych poselstw. Ich charakterystykę przedstawia Janina Grabowska w artykule „Dyplomatyczne kariery gdańskich bursztynów – Polska nr 8/1971”. Najwyższym przejawem kunsztu były wielkie szkatuły konstruowane wyłącznie z bursztynu, bez szkieletów drewnianych lub metalowych. Tę najtrudniejszą technikę powtarza Myrta we wszystkich swoich pracach.
Trudność konstrukcji wynika ze względnej kruchości bursztynu i polega na konieczności uformowaniu obiektu ze ścianek o podwojonym wątku kształtek. Układy warstw zewnętrznej i wewnętrznej muszą się różnić, tak, aby spoiny nie nakładały się. Przy odpowiednim łączeniu elementów na wpusty 
i czopy, powiązaniu dodatkowymi wzmocnieniami zapożyczonymi z architektury (filarki, kolumienki, łuki, belkowania itp.) oraz zastosowaniu właściwych spoiw daje się osiągnąć konstrukcję mocną i trwałą. Postulat wyeliminowania z substancji dzieła wszelkich materiałów pospolitych był niegdyś wyrazem wyjątkowości królewskich wymagań, a dziś jest poszanowaniem tradycji.
Wielkie szkatuły bursztynowe od początku były raczej pretekstem do ukazania mistrzostwa w operowaniu formami i technikami artystycznymi, a także zaprezentowania określonych idei i treści, niż przedmiotami użytkowymi. Dlatego też konieczność budowy zdwojonych ścianek natychmiast wywołała podwojenie wyrazu kompozycyjnego. We wnętrzu szkatuł, na ich całym obwodzie, dnie i spodzie wieka tworzona była kompletna kompozycja, zupełnie odrębna od zasadniczej formy zewnętrznej. Współczesny widz oglądając na wystawie w Zamku Malborskim najpiękniejszą 
w polskich muzeach szkatułę Christopha Mauchera nie domyśla się, iż oprócz naocznego programu treściowego – od królestwa Neptuna w ażurowej podstawie, poprzez strefę środkową symbolizującą handel gdański, do sfery Ziemi we władaniu bogini Cerery na wieku – istnieje wewnątrz delikatna kompozycja ze scen miłosnych. Zapowiada ją wprawdzie wieńcząca szkatułę scena Sądu Parysa, który wybrał spośród trzech bogiń opiekunkę miłości Afrodytę, ale dostęp do wnętrza obiektu był możliwy jedynie dla dawnego właściciela lub dzisiejszego kustosza.
Myrta w trakcie swych prac przy konserwacji i uzupełnianiu ubytków w dziele Mauchera miał możność dogłębnie zapoznać się z jego właściwościami i przez uszanowanie tego kunsztu wprowadzić go do wszystkich swych prac nawiązujących do tradycji wielkich szkatuł bursztynowych. Nie tylko zasadę dwustronnego dekorowania ścianek, lecz także dawne techniki dekoracji.
Spośród stosowanych technik zasługują na wyróżnienie:
•    rzeźba figuralna realizowana przeważnie w całości z jednej bryły bursztynu, Dotyczy to zarówno pojedyńczych postaci ludzi, zwierząt i roślin jak i całych dużych grup w zwieńczeniach szkatuł (Sąd Parysa lub Macierzyństwo)
•    płaskorzeźby przedstawiające i ornamentalne w najrozmaitszej skali, w reliefie płaskim i wypukłym, masywnym i delikatnym ażurowym
•    grawerunki poprowadzone delikatną kreską na spodzie przejrzystych „lusterek” czyli prostokątnych płytek bursztynowych, a także na spodzie przejrzystych soczewek okrągłych i eliptycznych – z reguły umieszczane na płatku złota lub warstwie barwnego lakieru
•    rzeźby wgłębne, intaglio – także przystosowane do oglądania przez przezroczystą osłonę bursztynu w płytkach i soczewkach. Cięty w głąb obraz intaglio wskutek  odwróceniu go w trakcie montażu szkatuły jest oglądany poprzez przezroczystą warstwę bursztynu i daje dzięki temu doskonałą iluzję przestrzeni (wnętrze Sieni Gdańskiej)
•    aplikacje ażurowe, pełnoplastyczne i reliefowe, nakładane na powierzchnię podwójnych ścianek
•    detale i całe porządki architektoniczne (kolumny, filary, pilastry, arkady, nisze, hermy, fryzy itp.)
•    wielobarwna dekoracja mozaikowa z odpowiednio dobranych płytek bursztynowych
•    eglomizowanie – wycięte w płatkach złota podwleczonych pod soczewki przejrzystego bursztynu, osadzone na barwnych tłach
•    witraż z przezroczystych i prześwitujących płytek, soczewek i gomółek
•    inkrustacja – wstawianie barwnych elementów w głąb kompozycji
•    intarsja – układanie dekoracji z cienkich płytek na powierzchni przedmiotu
•    kameryzacja – zdobienie przy użyciu form zaczerpniętych z kamieni jubilerskich: kaboszonów, rautów, kamieni z fasetkami (na przykład ze szlifem kryształowym)
Myrta zrezygnował ze stosowania przy montażu dużych obiektów tradycyjnych spoiw organicznych (kleju z kości rybich, mieszaniny żywicy damarowej i wosku pszczelego – ta ostatnia została użyta 
w ostatnich latach przy rekonstrukcji Bursztynowej Komnaty). Stosuje mocniejszą od nich syntetyczną żywicę poliestrową Polimal 109 z odpowiednimi barwnikami i wypełniaczami. Nie penetruje ona struktury świeżo wykonanych kształtek bursztynowych, choć jest niebezpieczna dla zwietrzałych elementów zabytkowych lub bryłek naturalnych.
Mocne spoiwo i dostatek zasobów surowca, jakimi nie dysponował żaden z warsztatów nowożytnych, a także wejście nieznanych wcześniej odmian z Ukrainy pozwoliły Myrcie budować szkatuły większe od znanych z rekordowego dotąd okresu baroku.
Pierwszy chronologicznie obiekt wzorowany na dobrze znanym maucherowskim jest jeszcze wierny oryginałowi co do wymiarów i masy –7740 gramów. Lecz następna szkatuła, zwana gdańską, a nawiązująca także do dzieła z kolekcji malborskiej związanego z królem Stanisławem Leszczyńskim, przewyższa źródło inspiracji wymiarami o ponad połowę a masą prawie czterokrotnie.
Następne dwie szkatuły są wzorowane na sepetach (skrzyniach z otwieranymi wiekami) wykonanych 
w norymberskim warsztacie Jamnitzerów w końcu wieku XVI. Długość szkatuł nazwanych imionami córek – Adrianny i Eweliny sięga 60 cm, co musiało zrodzić potrzebę pogrubienia dna i ścianek oraz umocnienia ich konstrukcją architektoniczną. W efekcie mamy szkatuły o masie niespotykanej – Adrianna 19.950 gramów i Ewelina 17.000 gramów. Szkatuła Adrianna ma pojemność 114 litrów.
Później Myrta wraca do form mniejszych, inspirowany estetyką wieku XIX.
Prosta w formie szkatuła prostopadłościenna eksponuje nie wymyślną architekturę, lecz urodę naturalnych płytek bursztynu. Inna inspirowana secesją eksponuje niezwykłość odmian barwnych bursztynu w swobodnych splotach ornamentu.
Cechą wspólną wszystkich szkatuł jest ich czysto bursztynowa konstrukcja i to konstrukcja wyłącznie z odmian naturalnych. Takiego rygoru dziś nikt inny nie stosuje, nawet przy prestiżowej rekonstrukcji Bursztynowej Komnaty.
W albumie przedstawione jest tylko 6 szkatuł, choć z pracowni Myrty wyszło ich bardzo wiele. Większość znalazła nabywców w różnych stronach świata. Kilka innych eksponowane jest na wystawie w Dziale Bursztynu Muzeum Historycznego Miasta Gdańska. Ciągle powstają też nowe.
W opisie szkatuł podajemy ich wymiary i masę, bowiem nawet na dużym formacie tego albumu nie daje się ich przedstawić w wymiarach rzeczywistych. Wydłużona pozioma forma szkatuł jest trudna do pogodzenia z pionowym formatem kart. Dlatego też niektóre szkatuły przedstawione są in folio.
Wymiary podajemy w kolejności: wysokość x długość x szerokość. Taka kolejność dotyczy wszystkich działów, chociaż najbardziej przydatna jest dla rzeźb, obiektów dekoracyjnych i naczyń, mających w większości formy wertykalne.
Określenie masy obiektów jest podawane w gramach, bowiem tradycyjne dla gemmologii karaty są jednostką zbyt małą przy skali dzieł w tej kolekcji.

Szkatuła „maucherowska”, 1993 r. Bursztyn naturalny, kieł mamuta, złoto płatkowe. Masa 7740 g. Wymiary 45 x 40 x 30 cm.
Części składowe: podstawa szkatuły wyrzeźbiona w transparentnym bursztynie o intensywnej  żółto-pomarańczowej barwie. Analogicznego bursztynu użyto do rzeźb figuralnych wieńczących szkatułę. Ściany szkatuły, dwuwarstwowe, zbudowane z wielu naturalnych odmian bursztynu, rozbite są podziałem architektonicznym. Wieko dekorowane rzeźbą figuralną i płaskorzeźbą.
Techniki wykonawcze. Rzeźba pełna - ażurowa podstawa symbolizująca życie w morzu, postacie kobiece w niszach między kolumienkami, na wieku putta oraz leżące postacie kobiet i grupa wieńcząca. Płytki relief - ornamenty wokół bazy korpusu i na wieku pod grupą zwieńczenia. Intaglio - postacie zwierząt w medalionach na tłach ze złota płatkowego. Detale architektoniczne - kolumienki z trzonami z kła mamuta, gzymsy, nogi i obramienia.
Wieko szkatuły maucherowskiej. Na pierwszym planie widok frontu z bogatą dekoracją pełnoplastyczną i reliefową. W głębi przedstawiony jest spód wieka z płaskorzeźbioną sceną w środku oraz ornamentami i kaboszonami w obramieniu.
Szkatuła gdańska, 1987 r. Bursztyn naturalny, a w oknach z dekoracją intaglio, w tarczy herbu Gdańska klarowany termicznie. Wymiary 28 x 33 x 25 cm. Masa – 3.574 gramy.
Korpus szkatuły zbudowany z dwóch warstw bursztynu. Zewnętrzną warstwę stanowią prostokątne płytki w układzie mozaikowym. Na krawędziach ścian szkatuły spiralnie skręcone filarki. Na dłuższych bokach rozmieszczono po 2, a na krótszych po jednym wizerunku zabytków architektury gdańskiej, wyrzeźbionych intaglio. Sarkofagowe wieko zwieńczone herbem Gdańska flankowanym trzymaczami w postaci lwów.
Szkatuła spoczywa na 4-ch spłaszczonych kulach, rozrzeźbionych spiralnie, z naturalnie przezroczystego bursztynu o intensywnie złotej barwie. Na wieku rozmieszczono 6 kwiatonowych dzbanów z takiegoż bursztynu.
We wnętrzu sceny rzeźbione reliefowo i intaglio, przedstawiające pejzaż morski i scenę rodzajową.
Techniki wykonawcze. Rzeźba pełna - lwy 
w zwieńczeniu. Płaskorzeźby - ornamentalne listwy i scena na spodzie  wieka. Intaglio - wizerunki architektury i sceny rodzajowe we wnętrzu. Detale architektoniczne - spiralne filarki.
Wnętrze szkatuły gdańskiej. Spód wieka – relief w obramieniu ze spiralnie rzeźbionych listew, widok statków zza Motławy na tle Długiego Pobrzeża. Ciekawa odmiana biało żyłkowanego bursztynu z Sambii – podstawowe tworzywo wieka tej szkatuły.
Rzeźbiony intaglio widok wnętrza Sieni Gdańskiej, przylegającej do Dworu Artusa, siedziby Ławy - władzy sądowniczej miasta.
Szkatuła gdańska z kolekcją naszyjników. Kolekcja tradycyjnych naszyjników zbudowanych z wyjątkowo dużych kul i dysków, wytoczonych z najpiękniejszych naturalnych odmian bursztynu: jasnożółtego kościaka, jasnożółtego żyłkowanego, jasnego obłoczkowego, żółto-pomarańczowego, przezroczystego świetlika i przezroczystego miodowego. Zdjęcie w skali 1 : 2. Masa całkowita naszyjników – 3560 g.
Szkatuła Adrianna, 1997 r. Bursztyn naturalny, kieł mamuta i złoto płatkowe, spoiny we wnętrzu 
z żywicy poliestrowej z wypełniaczem. Wymiary: 46 x 60 x 41 cm. Masa 19.950 gramów.
Największa ze szkatuł w kolekcji Myrty, nazwana imieniem starszej córki. Wzorowana jest na sepecie zachowanym w drezdeńskich Zbiorach Grünes Göwelbe, wykonanym w norymberskiej pracowni Jamnitzera pod koniec XVI wieku. Podobnie jak oryginał zachowuje cechy stylowe późnego renesansu.
Cokół szkatuły stanowi wieniec ze stylizowanych liści, wyrzeźbionym w głębokim reliefie. W narożnikach cokołu rozmieszczono 4 wyraziste maszkarony.
Na osi podziałów architektonicznych figury kobiece umieszczone w arkadowych niszach.
Trzony kolumn są wykonane z intensywniej żółtej odmiany bursztynu ukraińskiego, a bazy i kapitele z kła mamuta. Łuki nad głowami kobiet są wspierane przez dodatkowe pary kolumienek z kłów mamucich. Cała kolumnada spoczywa na wysokich podestach, pomiędzy którymi umieszczono  przedstawienia animalistyczne.
Fryz nad kolumnadą składa się z tryglifów i wydłużonych metop z przejrzystego bursztynu z grawerowanym na spodzie ornamentem arabeskowym. Górny gzyms zastępuje ornamentalne wieko typu sarkofagowego, bogato dekorowane motywami animalistycznymi. Szkatuła posiada kilka stref ornamentu, w tym rząd rozet, aplikację z misternie wycinanej, ażurowej arabeski oraz rząd okienek 
z arabeską wykonaną w technice intaglio.
Całość wieńczy scena Sądu Parysa, inspirowana dziełem Christopha Mauchera.
Przednia ściana szkatuły Adrianna.
Wieko szkatuły Adrianna i jego wnętrze z wyrzeźbioną w technice reliefu apoteozą kobiet.
Szkatuła Ewelina, 1998 r. Zbudowana wyłącznie z bursztynu naturalnego. Wymiary: 46 x 51 x 36 cm. Masa 17.000 gramów.
Nazwana imieniem młodszej córki autora. Wzór zapożyczony ze skrzyni hebanowej, wykonanej w warsztacie Jamnitzerów w Norymberdze pod koniec XVI wieku, oryginał w zbiorach drezdeńskiego Grünes Göwelbe.
Masywny cokół dekorowany przestrzenną arabeską. Ornament tego typu występuje we wszystkich częściach szkatuły. W narożnikach solidne kolumny toskańskie. Dookoła całego korpusu szkatuły w architektonicznych wnękach umieszczono kobiece posągi. Postacie te są wyraziste i poruszone w stylu późnobarokowym. Dla kontrastu spokojne są torsy kobiece i męskie w hermach pomiędzy arkadami.
Barokowa grupa wieńcząca szkatułę spoczywa na postumencie dekorowanym wyrazistym ornamentem roślinnym.
Urodę szkatuły dopełniają eliptyczne, wypukłe kaboszony o pięknym, naturalnym użyleniu.
Ścianka przednia szkatuły Ewelina.
Wieko szkatuły Ewelina. Doskonale widoczna scena macierzyństwa, a na szczególną uwagę zasługuje uroda kaboszonów bursztynowych.


Szkatuła „secesyjna”, bursztyn naturalny w różnych odmianach barwnych, 1996 r. Masa 5580 gramów. Wymiary 30 x 35 x 27 cm.
Szkatuła „modernistyczna” – płytki dekorujące ścianki wycięto z jednej bryły 
w celu utworzenia naturalnego ornamentu, 1993 r. Masa 1590 gramów. Wymiary 12 x 25 x 18 cm.

Image_0187.jpg

Informacje dodatkowe



 
   powrót